WARAANA BILISUMMAA OROMOO (WBO)

Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan yeroo baay’ee mootummaa Itoophiyaatiin Shanee (yookiin ABO-Shanee) jedhamee waamamu garee hidhate kan saba-boonummaa (ethno-nationalist) yoo ta’u, irra caalaa naannoo Oromiyaa keessatti socho’a.

Kunooti ibsa gabaabaa waa’ee eenyummaa isaanii, hundeeffama, fi haala qabatamaa jalqaba bara 2026 irratti qaban:

1. Hundeeffamaa fi Adda Bahuu (2018)

WBO’n jalqaba irratti kooluu waraanaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ture; kunis paartii siyaasaa bara 1970-oota keessa mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu uummata Oromoo (saba baay’inaan Itoophiyaa keessatti guddaa ta’e) kabachiisuuf hundeeffamedha.

Adda Bahuu: Bara 2018, mootummaan federaalaa Itoophiyaa (kan Muummicha Ministeeraa Abiyyi Ahimadiin hogganamu) hoggansa ABO wajjin waliigaltee nagaa mallatteessuun, baqattummaa irraa deebi’anii qabsoo siyaasaa nagaa akka godhan waliigalan.

Garaagarummaa Uumame: Hoggansi ABO meeshaa hiikkachuufi akka paartii siyaasaatti galmaa’uuf yoo waliigalu, gareen kooluu waraanaa guddaan kan Kumsaa Dirribaa (maqaa qabsoo isaanii Jaal Marroo jedhamuun beekamaniin) hogganamu hidhannoo hiikkachuu didan. Isaanis mootummaan waadaa gale hin kabajne jechuun himachuudhaan, ABO irraa adda bahuun qabsoo hidhannoo itti fufan.

2. Kaayyoo fi Ilaalcha
WBO’n mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu uummata Oromootiif nan qabsaa’a jedha. Komiiwwan isaan kaasan keessaa ijoon:
Uummanni Oromoo siyaasa irraa moggeeffamuu.
Dhiibbaa mirga namoomaa humnoota nageenyaa mootummaatiin raawwatamu.
Saaminsa qabeenya Oromiyaa irratti raawwatama jedhamee yaadamu.
Fedhii of-bulchiinsa bal’aa ykn walabummaa argachuu.
3. Moggaasa Mootummaa ("Shanee")
Moggaasa Shororkeessummaa: Caamsaa bara 2021 keessa, Manni Maree Bakka Bu’oota Ummataa Itoophiyaa WBO akka dhaabbata shororkeessaatti seeraan moggaase.

Jechoota Fayyadaman: Mootummaa fi miidiyaaleen mootummaa garee kana "Shanee" (yookiin ABO-Shanee) jedhanii waamu. WBO’n moggaasa kana ni morma; kunis isaan xiqqeessuu fi hundee isaanii kan ta’e ABO irraa adda baasuuf kan yaadame akka ta’etti ilaalu.

4. Haala Yeroo Dhihoo fi Walitti Bu’iinsa (2024–2026)

Walitti bu’iinsi WBO fi mootummaa Itoophiyaa gidduu jiru, keessumaa Oromiyaa lixaa fi kibbaa keessatti jabaataa dhufeera.

Mariilee Nagaa: Yaaliin marii nagaa taasifamee ture. Mariiwwan marsaa lamaa Taanzaaniyaatti (bara 2023) kan geggeeffaman yoo ta’u, waliigaltee waaraa irra osoo hin gahin xumuraman.

Waliigaltee Gareewwan Muraasaa: Dhuma bara 2024 irratti, gabaasni akka mul’isutti waliigalteen nagaa mootummaa fi garee muraasa WBO (kanneen akka Jaal Sanyii Nagassaatiin hogganaman) gidduutti taasifameera. Haa ta’u malee, qaamni guddaan WBO kan Jaal Marroon hogganamu waraana itti fufeera jedhama.

Haala Ammaa: Hanga dhuma 2025/jalqaba 2026tti, gareen kun ammas socho’aa jira. Walitti bu’iinsichi sadarkaa garaagaraa irra kan jiru yoo ta’u, yeroo baay’ee waraana dunnunqaa (guerrilla warfare) fi tarkaanfii waraana mootummaa kanneen akka haleellaa drooniitiin kan of keessatti qabatedha.

5. Himannaa Dhiibbaa Mirga Namoomaa

Walitti bu’iinsi kun miidhaa namoomaa ulfaataa geessiseera.

WBO Irratti: Gareewwan mirga namoomaa fi mootummaan, WBO’n namoota nagaa irratti xiyyeeffachuu, namoota ukkaamsanii maallaqa gaafachuu, bu’uuraalee misoomaa balleessuu fi saba xiqqaa (kanneen akka Amaaraa) Oromiyaa keessa jiraatan irratti haleellaa raawwachuun himatu. Hoggansi WBO himannaa kana ni haala; yeroo baay’ee qaamolee seeraan alaa maqaa isaaniin socho’an ykn shira mootummaa ta’uu ibsu.

Humnoota Mootummaa Irratti: Dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa, humnoonni nageenyaa mootummaas naannichatti dhiibbaa raawwachuu isaanii galmeessaniiru; kanneen keessatti ajjeechaa seeraan alaa fi hidhaa lammiilee nagaa WBO deeggaru jedhamanii shakkaman irratti raawwatamu ni argama.

Alaabaa: Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n ajaja hooggansa ABO fudhachuu baatus Alaabaan dhaabbilee lameenii jechuunis ABO fi ABO-WBO tokkuma.